Noorderlicht voorspellen: welke bronnen helpen

Eerst het eerlijke deel: niemand kan noorderlicht voor een bepaalde avond beloven. Een voorspelling zegt iets over de kans, niet over wat jij die avond ziet. Wel kun je met de juiste bronnen veel beter kiezen wanneer je naar buiten gaat. En het belangrijkste dat we je kunnen meegeven: in Lapland is de bewolking vaak belangrijker dan het getal van de noorderlichtverwachting.

Je hebt drie dingen nodig: activiteit in de ruimte, een heldere lucht en donker. Hieronder per onderdeel welke bronnen helpen.

De Kp-index: wat hij wel en niet zegt

De Kp-index loopt van 0 tot 9 en geeft aan hoe onrustig het magnetisch veld van de aarde is. Volgens NOAA begint een geomagnetische storm bij Kp 5.

Wat je moet weten:

• Kp is een gemiddelde over drie uur, berekend uit metingen op magnetische observatoria op middelhoge breedte, niet in Lapland zelf. Een korte uitbarsting boven Kiruna zie je er dus niet altijd in terug.
• Een hoge Kp betekent vooral dat het noorderlicht verder naar het zuiden zichtbaar is. Daarom gaat het nieuws over noorderlicht in Nederland altijd over hoge Kp-waarden.
• In Lapland zit je al onder de noorderlichtzone. NOAA schrijft dat je op de goede plek onder de ovaal ook bij lage activiteit, rond Kp 3 of 4, mooi noorderlicht kunt zien. Een lage Kp is dus geen reden om binnen te blijven.
• Een hoge Kp is geen garantie. Onder dikke bewolking zie je niets, en de activiteit kan precies op het verkeerde moment pieken.

Zonnewind en Bz: het kortetermijnsignaal

Het noorderlicht ontstaat doordat de zonnewind het magnetisch veld van de aarde verstoort. Twee waarden zie je vaak in apps:

• Bz is de noord-zuidrichting van het magnetisch veld in de zonnewind. Staat Bz een tijd lang op zuid (negatief), dan kan er meer energie de magnetosfeer in en neemt de kans op actief noorderlicht toe.
• Snelheid en dichtheid van de zonnewind zeggen iets over hoe hard die verstoring binnenkomt.

De beperking: Bz is volgens SpaceWeatherLive nog niet betrouwbaar vooraf te voorspellen. Satellieten meten de zonnewind op ongeveer 1,6 miljoen kilometer van de aarde. Daardoor weet je het pas kort van tevoren: de 30-minutenverwachting van NOAA kijkt 30 tot 90 minuten vooruit. Een verwachting voor overmorgen is dus altijd grof.

Ruimteweer: NOAA SWPC

Het Space Weather Prediction Center (SWPC) van NOAA in de Verenigde Staten is de bron achter veel apps. De site is Engelstalig en gratis.

• 3-Day Forecast: een korte tekst met de verwachte Kp per blok van drie uur, twee keer per dag bijgewerkt (om 00.30 en 12.30 UTC). Handig om een paar dagen vooruit te kijken, maar grof.
• Aurora 30 Minute Forecast: een kaart met de verwachte plek en sterkte van het noorderlicht voor de komende 30 tot 90 minuten, op basis van het OVATION-model.
• Real Time Solar Wind: de actuele metingen van de zonnewind, met Bz.

Bewolking: Yr en SMHI

Voor de wolken heb je een gewoon weerbericht nodig, en liefst twee.

• Yr is de weerdienst van de Noorse omroep NRK en het Noorse meteorologisch instituut (MET Norway). Yr werkt ook voor plaatsen in Zweden, zoals Kiruna en Abisko, en toont de bewolking, ook per laag: lage, middelhoge en hoge wolken.
• SMHI is het Zweedse weerinstituut, met een gratis website en de app SMHI Väder, met een verwachting tot tien dagen vooruit.
• Kijk naar de lagen. Het Finse meteorologisch instituut (FMI) merkt op dat dunne bewolking het noorderlicht niet helemaal verbergt, en dat er gaten in de wolken kunnen zitten, ook als de verwachting overal bewolkt aangeeft. Dikke lage bewolking is het grootste probleem.
• Verschillen de twee? Dan is het weer onzeker. Kijk ook gewoon naar buiten: zie je sterren, dan is het helder genoeg.

Wat er nu boven Kiruna gebeurt: het IRF

Het Institutet för rymdfysik (IRF), het Zweedse instituut voor ruimtefysica, staat in Kiruna. Het heeft drie dingen die voor reizigers nuttig zijn:

• De all-sky camera. Een camera die elke minuut een foto maakt van de hele hemel boven Kiruna, van horizon tot horizon. Het IRF doet dit soort metingen al sinds 1956. Op de site zie je het laatste beeld. Zie je groen in de cirkel, dan is er nu noorderlicht boven Kiruna.
• De app IRF Aurora Alert (iPhone en Android). Die stuurt een melding als er noorderlicht is boven Kiruna en omgeving, op basis van die camera.
• Het magnetogram van Kiruna. Een grafiek van het magnetisch veld, in realtime. Grote, snelle uitslagen betekenen onrust. Let op: het IRF waarschuwt dat de realtimegegevens nog niet bewerkt zijn en door mensen gemaakte storingen kunnen bevatten.

Dit zijn “nu”-signalen, geen voorspellingen. Ze zijn het nuttigst als je in of rond Kiruna bent en wilt weten of het zin heeft om nu naar buiten te gaan.

Wil je ook over de grens kijken: het FMI heeft de dienst Auroras Now! met magnetometers in Fins Lapland en een regionale verwachting tot 12 uur vooruit, inclusief bewolkingskaarten.

En al die noorderlichtapps?

Er zijn veel apps. Wij zetten er bewust geen ranglijst neer, want we hebben ze niet allemaal getest. Twee tips:

1. Kijk waar de app zijn gegevens vandaan haalt. De Kp-index en de zonnewind zijn openbare metingen, onder andere van NOAA. Een app die ze mooier laat zien, weet daardoor niet meer.
2. Zet meldingen op een redelijk niveau. Een melding bij elke kleine verandering werkt na een avond niet meer. De IRF-app meldt alleen als er echt noorderlicht boven Kiruna is.

Een plan voor één avond

1. ’s Middags: kijk naar de bewolking voor de avond bij Yr en SMHI. Is het overal dik bewolkt? Zoek dan of het ergens in de buurt opklaart, of plan een rustige avond binnen. Werp ook een blik op de 3-daagse verwachting van NOAA.
2. Na het avondeten: kies een plek weg van het licht van dorpen en wegen, met vrij zicht naar het noorden. Kleed je warm aan; in wat trek je aan staat hoe.
3. Vanaf het donker: zet de IRF-app aan en kijk af en toe naar de 30-minutenverwachting en de zonnewind. Staat Bz een tijd op zuid, ga dan naar buiten.
4. Tussen ongeveer 22.00 en 02.00 uur: volgens NOAA is het noorderlicht meestal het actiefst binnen een uur of twee rond middernacht. Het kan ook eerder of later, dus kijk regelmatig even naar buiten.
5. Is het helder maar de verwachting laag? Ga toch even kijken. Onder de noorderlichtzone kun je ook bij lage activiteit mooi noorderlicht zien.
6. Let op de maan. Volgens NOAA maakt een volle maan het noorderlicht minder fel om te zien. Fel noorderlicht zie je nog steeds.

En boven alles: plan meerdere nachten. Hoe meer avonden je hebt, hoe minder één bewolkte nacht uitmaakt. Lees ook waar en hoe je noorderlicht ziet, de beste tijd voor noorderlicht en noorderlicht fotograferen. Hoeveel uur het per maand donker genoeg is, zie je op de beste reistijd.

Wil je weten op welke plek en in welke weken jij de beste kans hebt? Vraag gratis advies.